انجمن انسان شناسی ایران
گروه تخصصی: انسان شناسی محیط شناختی
انسان شناسی محیط شناختی (Ecological Anthropology) یا انسان شناسی زیست محیطی (Environmental Anthropology) که گاه اکولوژی فرهنگی و نوتکامل گرایی نیز نامیده شده است, زیرشاخه ای از انسان شناسی است که بر تعاملات انسان ومحیط زیستش متمرکز است.در این رویکرد انسان شناختی فرهنگ در حکم جزء سازنده ی یک اکوسیستم انسانی بررسی می شود.برای ارائه ی تعریفی خلاصه می توان گفت:" این زیر شاخه روش های شکل دهی به محیط زیست توسط جمعیت انسانی و همچنین شیوه هایی را که از طریق آن محیط طبیعی زندگی اجتماعی, فرهنگی, سیاسی و اقتصادی آن جمعیت را تعیین می نماید مطالعه می- کند."((Salzman and Attwood,1996 . در حقیقت انسان شناسی اکولوژیک "فرهنگ و جامعه ی انسانی را به عنوان محصولی از انطباق با شرایط زیست -محیطی مشخص تبیین می کند." (Seymour-Smith,1982).
این رویکرد به طور مشخصی به مکتب تکامل گرایی((Evolutionism تعلق دارد که در کنار سایر مکاتب این علم نظیر اشاعه گرایی و ساختار گرایی از اولین و مهم ترین جریانات ظاهر شده در آن بوده است.در حقیقت تکامل گرایی انسان شناختی نظریه ای قدیمی است که با تجدید حیات تکامل گرایی فرهنگی پیش از جنگ دوم جهانی محبوبیت خود را مجددا بازیافته است, لذا ذکر تاریخچه ای کوتاه و سه مرحله ای از این مکتب لازم به نظر می آید.
تکامل گرایی کلاسیک (Classical Evolutionism)
این جریان قرن نوزدهمی - یعنی نخستین نظریه ای که پس از اعلام موجودیت انسان شناسی فرهنگی در آن پدید آمده - در نیمه ی دوم قرن نوزده فضای این علم را در بریتانیا و آمریکا در دست داشته است.استدلال اساسی این گرایش آن بوده که پیچیدگی فزاینده ی جوامع انسانی با تکامل زیستی انواع در طبیعت قابل مقایسه است وهمان گونه که در طبیعت شاهد تکامل دایمی جان داران جهت تطبیق خود با محیط می باشیم در جوامع انسانی نیز گذاری بی وقفه به سوی پیچیده گی و بهبود نهادهای اجتماعی نظیر خانواده, دین, خویشاوندی, دولت و ... در جریان است.در واقع اینان تکامل اجتماعی-فرهنگی را ادامه ی تکامل زیستی می دانسته اند . بارزترین چهره های تکامل گرایی کلاسیک عبارتند از:
لوییس هنری مورگان با کتاب دوران سازش"جامعه ی باستان"
ادوارد تایلر اولین صاحب منصب رسمی انسان شناسی در کشور های انگلیسی زبان با اثر مشهورش" فرهنگ ابتدایی"
اسپنسر بنیان گذار داروینیسم اجتماعی که عبارتست از تفسیر خاص اسپنسر از تئوری تکاملی داروین
افرادی چون باخوفن, فریدریش کلم و آدولف باستیان در آلمان و مارسل موس و دیگران در فرانسه.
لازم به ذکر است که تکامل گرایی کلاسیک بیش از همه حاصل تلاش مورگان, تایلر و اسپنسر بوده است.
تکامل ستیزی(Anti-Evolutionism)
تکامل گرایی در انتهای قرن نوزده و ابتدای قرن بیستم مخالفت هایی را در آلمان و آمریکا بر ضد خود برانگیخت.مخالفان آلمانی تکامل گرایی عبارت بودند از :
اتزل, آنکرمن, فروبینوس و همچنین پدر ویلهم اشمیت, کوپرس و سایر همکاران روحانی شان.اما فرانتس بوآس انسان شناس آمریکایی آلمانی الاصل را باید رهبراین جریان دانست.وی که نزدیک به یک چهارم قرن بر انسان شناسی آمریکا حکومت کرد به فرآیندهای عام و نظریات راجع به آن به کلی بی علاقه بود و در عوض انسان شناسان را به گردآوری داده های توصیفی قوم نگارانه تشویق می کرد. دیدگاه بوآس را خاص نگری یا جزئی نگری تاریخی( (Historical Particularism نامیده اند.
نوتکامل گرایی(Neo-Evolutionism )
اما زیر شاخه ی امروزینی که انسان شناسی اکولوژیک یا زیست محیطی نام گرفته به طور مشخص تر محصول دوران نوتکامل گرایی در انسان شناسی آمریکا است که در دهه ی 1930 در واکنش به سلطه ی کارکردگرایی و مکتب تاریخی بوآس شکل گرفته است.نوتکامل گرایی با ایجاد برخی تغییرات در شکل کلاسیک تکامل گرایی از روش هایی دقیق تر و داده هایی معتبرتر سود جست و سرانجام توانست در دهه ی 1950 عده ی قابل توجهی از انسان شناسان آمریکایی را به ردیابی دوباره ی الگوی گسترده ی تحول فرهنگی علاقه مند کند.برخی از مطرح ترین انسان شناسان این گرایش در این مرحله عبارتند از:
لسلی وایت : عمده ترین چهره ای که آرای مورگان را در قرن بیستم بازخوانی نمود
جولین استیوارد : که با نظریه ی اکولوژی فرهنگی اش گاهی مهم ترین عامل پیشرفت انسان شناسی آمریکا در دهه های 1950 و 1960 دانسته شده است
گوردن چایلد :باستان شناس بریتانیایی
المان سرویس : نویسنده ی آثاری چون" یک قرن مجادله" و "تکامل و فرهنگ"
سالینز: مولف "اقتصاد عصر سنگ"
آندره وایدا و روی راپاپورت : نخستین انسان شناسانی که اصطلاح انسان شناسی اکولوژیک را به کار بردند
و مروین هریس که نظریه ی معروفش "ماتریالیسم فرهنگی"، زیر مجمو عه ای از انسان شناسی محیط شناختی دانسته شده است
اما در پایان به برخی از آخرین تخصص ها و زیر شاخه های ایجاد شده در این حوزه اشاره می نماییم:
زیست شناسی قومی(Ethnobiology) شامل: گیاه شناسی قومی (Ethnobotany) و جانورشناسی قومی(Ethnozoology)
اکولوژی قومی(Ethnoecology)
اکولوژی معنوی(Spiritual Ecology)
اکولوژی تاریخی(Historical Ecology)
اکولوژی سیاسی(Political Ecology)
و اکولوژی تکاملی/رفتاری انسانی (Human Evolutionary/Behavioral Ecology).
مدیر گروه: رسول حبشیانی
جهت کسب اطلاعات بیشتر می توانید با سول حبشیانی مسئول گروه انسان شناسی محیط شناختی تماس بگیرید:
email: habashiani@yahoo.com
منابع
- ادیبی ،حسین ، زمینه ی انسان شناسی ،تهران ،انتشارات پیام ،1353،چاپ اول
- بروس ،جرالد ، تاریخ مردم شناسی ،علی انتظاری ،مشهد ،جهاد دانشگاهی،1373،چاپ اول
- بیتس،دانیل، انسان شناسی فرهنگی،محسن ثلاثی،تهران،انتشارات علمی،1382،چاپ دوم
- پانوف،میشل،پرن،میشل، فرهنگ مردم شناسی،دکتر اصغر عسکری خانقاه،تهران،نشر ویس،1368،چاپ اول
- پواریه،ژان، مردم شناسی معاصر دنیا،دکتر منوچهر کیا،تهران،انتشارات شبگیر،1354
- ریویر،کلود، درآمدی بر انسان شناسی،ناصر فکوهی،تهران نشر نی،1382،چاپ سوم
- فکوهی،ناصر، تاریخ اندیشه ها و نظریه های انسان شناسی،تهران،نشر نی،1382،چاپ دوم
- عسکری خانقاه،اصغر و کمالی،محمد شریف، انسان شناسی عمومی،تهران،انتشارات سمت،1378،چاپ اول
- عسکری خانقاه، و کمالی،محمد شریف، انسان شناسی زیستی،انتشارات توس،1378،چاپ سوم
- گاربارینو،مروین، نظریه های مردم شناسی،تهران،انتشارات آوای نور،1377،چاپ اول
- وایت،لسلی ا.، تکامل فرهنگ،فریبرز مجیدی،تهران،دشتستان،1379
Abel,T.and J.R.Stepp,2003,A New Ecosystems Ecology for Anthropology,Conservation Ecology,7(3):12
Eriksen, Thomas and Nilsen Finn, 2001, A History of Anthropology, London, Pluto Press
Sanderson,Stephen K.,1997,Evolutionism and Its Critics, Journal of World systems Research
Sponsel,Leslie E,Contemporary Ecological Anthropology
Sponsel,Leslie E,2003,Ecological Anthropology: A Critical Retrospective and Prospective Analysis,ICAES,Florence,Italy
www.anthropology.hawaii.edu/programs/specializations/ecology/survey.pdf
برخی لینک های مرتبط جهت اطلاعات بیش تر:
http://www.enviroeducation.com/interviews/david-casagrande
http://www.indiana.edu/~wanthro/eco.htm
http://www.as.ua.edu/ant/Faculty/murphy/anthros.htm
http://www.centerforpoliticalecology.org
http://www.conservationandsociety.org
free online Journal of Ecological Anthropology : http://www.fiu.edu/~jea/
لازم به ذکر است که منابع ذکر شده و همچنین لینک های اینترنتی با کمک دکتر لسلی اسپونسل(Leslie E. Sponsel )مدیر گروه انسان شناسی اکولوژیک دانشگاه هاوایی تهیه شده است.